آرمان محمودیان، کارشناس مسائل روسیه و کردها در یادداشتی می نویسد: «روسیه متوجه است که توان بخشی بسیار موثر به جمعیت کُردی منطقه به معنی افزایش قدرت آنان در برخورد با کشورهای دوست است و برای روسیه به صرفه نخواهد بود که خود را از این دولت های “شبه متحد” دور نماید.»
از آشنایی تا حضور گسترده
رابطه روسیه با جمعیت کُردی خاورمیانه قدمتی دیرینه دارد که سابقه ای آن به پیش از آغاز شکل گیری مرزهای معاصر خاورمیانه با سقوط امپراطوری عثمانی بر می گردد. شاید بتوان اولین تماس روس ها با کُردها را به سال ۱۸۱۳ میلادی مرتبط دانست که روس ها با انعقاد قرار داد گلستان با ایران قاجاریه تمامی قفقاز را به اشغال خود در آوردند، اشغالی که فرای تاثیرات سیاسی و نظامی اش موجب شد که روسها از طریق اقلیت کُرد ساکن جمهوری آذربایجان(فعلی) با این قومیت ایرانی الاصل آشنا شوند، در همان آغاز روسها بی رغبت به استفاده از برگ کُردی علیه رقیب عثمانی خود نبودند اما در آن دوران حکومت عثمانی آنچنان نقش فرا قومی و دارخلافه اسلامی برای خود قائل بود که کردها منفعتی در جهت مقابله با عثمانیان نمی دیدند، هر چند که رفته رفته عثمانی ها نیز رنگ و بوی قومیت گرایانه به خود گرفتند.
با سقوط امپراطوری عثمانی و مسئله عهدنامه سور،مسئله کُردی خاورمیانه برای نخستین بار ابعاد جهانی به خود گرفت اما روس ها آنچنان درگیر انقلاب نوپای سرخ خود بودند که جهان و ساکنانش را به فراموشی سپرده بودند تا اینکه پس از جنگ جهانی دوم و اشغال ایران توسط قوای شوروی و بریتانیا، مسکو برای نخستین بار رویکرد جدی به مسئله کُردی گرفت و با برپایی جمهوری مهاباد علاقه و استراتژی بلند مدت خود را جهت برپایی کشوری جدید التاسیس در خاورمیانه را ابراز داشت، کشوری که بتواند در خاورمیانه برای کرملین همان نقشی را بازی کند که اسرائیل جدیدالتاسیس برای غرب بازی می کرد.
هر چند که رفته رفته مسکو و ایدئولوژی کمونیستی اش آنچنان ناسیونالیسم عربی و رهبران آن همچون جمال عبدالناصر، معمر قذافی و صدام حسین را به خود جذب کرده بود که روس ها به لحظه ای مسئله کُردی خاورمیانه را به فراموشی سپردند البته ناگفته نماند که بعدها پس از شکل گرفتن نقش جدی تر ترکیه در ساختار ناتو، مسکو نیم نگاهی به جمعیت کُردی ترکیه بالاخص سازمان “پ.ک.ک”داشت، بالاخص که در آن زمان سوریه به رهبری یار دیرینه شوروی، حافظ اسد نیز همکاری های سطحی با “پ.ک.ک” داشت اما عدم دسترسی مستقیم جغرافیایی، قدرت ناتو و ملاحظات سیاسی، شوروی را از دخالت مستقیم در تنش ترکی-کُردی باز داشت.
فروغ شوروی و ظهور مجدد روسیه
با سقوط شوروی و ناآرامی های گستردی قومی در فدراسیون روسیه، روسیه برای مدت ها به کفایت چالش و بحران داخلی داشت که دیگر وقت و انرژی برای ماجراجویی هایی بین المللی نداشته باشد اما رفته رفته بخاطر مجموعه ای از دلایل من جمله مدیریت عملگرایانه پوتین، اجماع جهانی در کمک به روسیه نوین، افزایش شوک گونه درآمدهای نفتی، وابستگی اروپا به گاز روسیه و مهمتر از همه سیاست های نادرست و مداخله جویانه دولت های آمریکا در منطقه موجب شد که روسیه مجال بازگشت به خاورمیانه را بیابد، بالاخص با آغاز “شبه جنگ سرد” میان روسیه و غرب بر سر کریمه، رفته رفته اهمیت خاورمیانه برای مسکو مضاعف شد، مخصوصا که از دید کرملین خاورمیانه فضای مطلوبی جهت برقراری توازن در کشمکش با آمریکا است.
بلوک بندی های جدید خاورمیانه و امیال روسیه
جنگ داخلی سوریه برای روسیه فرصتی فراهم آورد تا از یک سو توانایی عملیانی-میدانی خود را به آزمایش گذارد و از سوی دیگر دیدگاه و راهبردهای خود را در مورد بحران های خاورمیانه به روز کند، در حقیقت با حضور مستقیم در جنگ خاورمیانه روسیه نه تنها شناخت و اثر بخشی خود را بر بحران های منطقه عمق بخشید بلکه حتی بر سعی خود نیز جهت شکل بندی بلوک های جدیدی از متحدان شدت بخشید.
تحولات جاری حاکی از این است که روسیه تلاش می کند در شرایط فعلی فرای مذاکرات سیاسی، دو بلوک متحد برای خود بیابد، قوای اول را می توان قوا و نیروهای متحد شیعه و جناح مقاومت خاورمیانه متشکل از ایران-سوریه-عراق و حزب الله لبنان دانست و بلوک دوم را می توان نیروهای کُرد در تقابل با بنیادگرایی سنی در منطقه دانست.
سیاست های کُردی- خاورمیانه ای روسیه و موانع پیش رو
علی رغم اینکه میل باطنی روسیه برای ایجاد بلوکی بسیار نزدیک به خود است و در این مسیر هزینه، فکر و انرژی زیادی نیز صرف می کند اما این بدین معنی نیست که همه چی برای سیاست های خاورمیانه ای روسیه میسر است، در حقیقت در این مسیر روسیه با چهار چالش عمده به شرح ذیل روبرو است:
۱-دولت های عرب منطقه خلیج فارس و اهرمی به نامه نفت
اقتصاد روسیه به معنای مطلق کلمه وابسته به صادرات انرژی بالاخص نفت و گاز است و تحولات خاورمیانه ثابت کرده است که هرگاه وضعیت در منطقه به شدت علیه خواست دولت های عرب خلیج پارس به پیش رود آنان به طور فزاینده ای از اهرم افزایش صادرات نفت جهت تضعیف اقتصاد ایران و حتی روسیه استفاده می کنند، اهرمی که روسیه پس از ماه ها مذاکره و میانجی گری میان ایران و عربستان و سایر اعضای عضو و غیر عضو اوپک سعی بر توقف آن نبود اما اقتصاد رنجیده مسکو از تحریم های آمریکایی – اروپایی و افت شدید قیمت نفت دیگر تاب همچین شوکی را ندارد فلذا کرملین مجبور است که دورادور نیز جویایی احوال شیوخ خلیج فارس باشد.
۲-واکنش های فراخاورمیانه ای غرب
هر چند که روسیه با حضور در خاورمیانه سعی کرد در تعامل و تقابل با غرب بر سر کریمه، اهرمی مضاعف بدست آورد اما نبایستی فراموش کرد که غرب نیز کارتی به نام حضور بیش از پیش ناتو در منطقه بالکان و شمال اروپای شرقی همچون لیتوانی را دارد، حضوری که با توجه به پیشرفت روز افزون سیستم ضد موشکی ایالات متحده می تواند برای روسیه،تهدید بسیار جدی باشد و از این روسیه را مجاب کرده است که حساب شده تر در تحولات خاورمیانه رفتار کند.
۳-تعادل در رابطه با ترکیه
پس از کودتای نافرجام در ترکیه و نامه اظهار تاسف اردوغان به پوتین، روسیه و ترکیه اقدام به تلطیف و احیای مجدد روابط با یکدیگر کردند، احیایی که همزمان با افزایش اختلافات میان ترکیه و دیگر کشورهای عضو ناتو من جمله فرانسه، آمریکا و آلمان است، از این رو روسیه به آن به عنوان فرصتی جهت رخنه و تضعیف ساختار ناتو می نگرد و نمی خواهد با بازی بیش از اندازه با کارت کُردی آن را از دست بدهد.
بالاخص هم اکنون که روسیه با ایجاد مذاکرات سه گانه ایرانی-روسی و ترکی سعی بر حل و فصل بحران های منطقه دارد و علاقه ای ندارد که بخاطر جمعیت کُردی منطقه ، خللی به این مذاکرات وارد کند.
۴-کشورهای دوست روسیه در منطقه
هر سه دولت جمهوری اسلامی ایران، جمهوری عراق و جمهوری عربی سوریه که در خاورمیانه نزدیک ترین دیدگاه را به روسیه دارند، کم و بیش بحران و یا حداقل دغدغه های نسبت به تحولات کُردی منطقه دارند، از این رو روسیه متوجه است که توان بخشی بسیار موثر به جمعیت کُردی منطقه به معنی افزایش قدرت آنان در برخورد با کشورهای دوست است و برای روسیه به صرفه نخواهد بود که خود را از این دولت های “شبه متحد” دور نماید.
نتیجه گیری
خاورمیانه به خودی خود پازلی بی نهایت پیچیده و تا حدی غیر قابل درک است،در حالی که دستگاه سیاسی روسیه ثابت کرده است تمام قد دیدگاهی عملگرایانه به امور دارد، می تواند به پیچیدگی تحولات منطقه دامن زد،از سوی دیگر زمین بازی خاورمیانه همچون ساحلی شنی متغییر و غیر قابل اعتماد است و روسیه با وجود اینکه کارت های متعددی در پیش روی خود دارد اما برای بازی با هر کارت موانعی دارد که باعث می شود محتاط و حسابگرایانه تر بازی کند، حسابگرایی که پاسخ ولادیمیر پوتین در کنفرانس مطبوعاتی اخیر به خبرنگار شبکه کردستان ۲۴، پیرامون استقلال کُردستان عراق نمایان شد؛ نمایشی که با تعریف و تمجید از نیروهای کُرد علیه تروریسم شروع شد اما زیرکانه با عبارت” در امور داخلی عراق دخالت نمی کنیم”تمام شد. /
منبع: کردپرس
