مهاجرت معکوس؛ وقتی شهروندان مهاباد راهی روستاها میشوند ،بررسی دلایل افزایش مهاجرت از شهر به روستا
مقدمه
برای دههها، مسیر غالب جابهجایی جمعیت در ایران، از روستا به شهر بود. روستاییان برای دستیابی به فرصتهای شغلی، امکانات آموزشی، خدمات درمانی و شرایط اقتصادی بهتر، روستاهای خود را ترک میکردند و راهی شهرها میشدند.با این حال، در سالهای اخیر نشانههای تغییر این الگو در برخی مناطق کشور مشاهده میشود؛ بهگونهای که بخشی از جمعیت شهری، بهویژه خانوادههایی که با افزایش هزینههای زندگی و مسکن مواجهاند، سکونت در روستاها و مناطق پیرامونی شهرها را به زندگی در بافت شهری ترجیح میدهند.شهرستان مهاباد نیز از این روند مستثنی نیست.
در سالهای اخیر، بخشی از خانوادههای ساکن شهر مهاباد به روستاهای نزدیک شهر و روستاهای برخوردارتر منطقه نقل مکان کردهاند؛ جابهجاییای که در ادبیات جمعیتشناسی از آن با عنوان «مهاجرت معکوس» یاد میشود.البته این پدیده صرفاً به خروج جمعیت از شهر محدود نمیشود. در کنار مهاجرت شهرنشینان، بخشی از ساکنان روستاهای کوچکتر و کمبرخوردار نیز به سمت روستاهای بزرگتر و دارای امکانات بیشتر حرکت میکنند.
روستای دریاس، مرکز دهستان مکریان غربی، نمونهای قابل توجه برای بررسی این روند است؛ روستایی که در سالهای اخیر به یکی از مقصدهای سکونتی این جابهجاییهای جمعیتی تبدیل شده و همزمان با افزایش جمعیت، با چالشهایی در زمینه زیرساخت و خدمات عمومی نیز مواجه است.
مهاجرت معکوس در شهرستان مهاباد چگونه شکل گرفته است؟
مهاجرتهای کوتاهفاصله از شهر به روستابخش قابل توجهی از جابهجاییهای اخیر را میتوان نوعی مهاجرت کوتاهفاصله دانست.در این الگو، خانوادهای که پیشتر در مناطق مختلف شهر مهاباد سکونت داشته، محل کار، تحصیل فرزندان و بسیاری از فعالیتهای روزمره خود را همچنان در شهر حفظ میکند، اما محل سکونتش را به یکی از روستاها یا مناطق پیرامونی شهر منتقل میکند.در چنین شرایطی، اعضای خانواده برای کار، تحصیل و دریافت خدمات تخصصی روزانه به شهر رفتوآمد میکنند، اما محل زندگی خود را در محیطی آرامتر و معمولاً کمهزینهتر انتخاب میکنند.این شکل از مهاجرت، بیش از آنکه به معنای قطع ارتباط با شهر باشد، نوعی تغییر محل سکونت در فاصلهای نزدیک از شهر است.
حرکت جمعیت به سمت روستاهای برخوردارترنوع دیگری از جابهجایی جمعیت نیز در منطقه قابل مشاهده است؛ مهاجرت از روستاهای کوچکتر و کمامکانات به سمت روستاهایی که از موقعیت جغرافیایی و خدماتی مناسبتری برخوردارند.روستاهایی که در مسیرهای ارتباطی اصلی قرار دارند، مرکز دهستان هستند یا خدمات بیشتری در اختیار ساکنان قرار میدهند، طبیعی است که جذابیت بیشتری برای سکونت داشته باشند.دریاس را میتوان نمونهای از این روستاها دانست؛ روستایی که به دلیل قرار گرفتن در جایگاه مرکز دهستان مکریان غربی و نزدیکی به مهاباد، از ظرفیت بیشتری برای جذب جمعیت برخوردار است.
چرا مردم از شهر به روستا مهاجرت میکنند؟
عوامل مختلفی در شکلگیری این روند نقش دارند و نمیتوان مهاجرت معکوس را تنها به یک عامل نسبت داد.
۱. افزایش هزینه مسکن در شهرافزایش قیمت خرید و اجاره مسکن، یکی از مهمترین عوامل تأثیرگذار بر تصمیم خانوادهها برای ترک سکونت شهری است.افزایش هزینه مسکن، بهویژه در مناطق نوساز و برخوردار شهر مهاباد، باعث شده بخشی از خانوارها به دنبال گزینههای اقتصادیتر در خارج از محدوده شهری باشند.در مقابل، زمین و مسکن در بسیاری از روستاها همچنان نسبت به شهر ارزانتر است. همچنین برخی خانوادهها در روستا دارای زمین یا ملک موروثی هستند و میتوانند با هزینه کمتری نسبت به خرید یا اجاره مسکن در شهر، برای خود خانه بسازند.
۲. تمایل به آرامش و کیفیت زندگی بیشترزندگی شهری برای بسیاری از خانوادهها با شلوغی، ترافیک، محدودیت فضای مسکونی و هزینههای بالاتر همراه است.در مقابل، روستا میتواند امکان برخورداری از حیاط مستقل، فضای باز، محیط آرامتر و ارتباط نزدیکتر با طبیعت را فراهم کند.برای برخی خانوادهها، مجموعه این عوامل میتواند کیفیت زندگی را نسبت به سکونت در مناطق پرتراکم شهری افزایش دهد.
۳. پیوندهای خانوادگی و تعلق به زادگاهدر بسیاری از موارد، مهاجرت معکوس صرفاً یک تصمیم اقتصادی نیست.خانه پدری، زمین خانوادگی، حضور بستگان و تعلق عاطفی به زادگاه از جمله عواملی هستند که میتوانند بازگشت افراد به روستا را تسهیل کنند.وقتی هزینه زندگی در شهر نیز افزایش پیدا میکند، این پیوندهای خانوادگی میتواند به عاملی مؤثر در تصمیم برای بازگشت تبدیل شود.
۴. بهبود دسترسی و کاهش فاصله زمانی با شهربهبود مسیرهای ارتباطی و افزایش دسترسی جادهای باعث شده برخی روستاها از نظر زمانی فاصله چندانی با شهر نداشته باشند.در نتیجه، سکونت در روستا لزوماً به معنای دور شدن از محل کار یا مراکز آموزشی شهر نیست و خانوادهها میتوانند با رفتوآمد روزانه، هم از امکانات شهری استفاده کنند و هم در محیط روستایی سکونت داشته باشند.
۵. توسعه اینترنت و امکان فعالیتهای غیرحضوریگسترش اینترنت و تغییر شیوه انجام برخی مشاغل نیز امکان زندگی خارج از شهر را برای بخشی از شاغلان افزایش داده است.برخی فعالیتهای شغلی را میتوان بدون حضور دائمی در مرکز شهر انجام داد؛ موضوعی که در کنار سایر عوامل، میتواند جذابیت سکونت در مناطق روستایی را افزایش دهد.
۶. هزینه و پیچیدگی ساختوساز شهریفرایند دریافت مجوزهای ساختمانی، رعایت ضوابط تراکم، پرداخت عوارض و سایر هزینههای مرتبط با ساختوساز در شهر، برای بسیاری از خانوارها سنگین است.در مقابل، شرایط ساختوساز در روستاها در بسیاری از موارد متفاوت است و همین مسئله میتواند برخی خانوارها را به سمت ساخت مسکن در روستا سوق دهد.
دریاس؛ نمونهای عینی از مهاجرت معکوس
روستای دریاس، که با نام دریاز نیز شناخته میشود، در بخش مرکزی شهرستان مهاباد و بهعنوان مرکز دهستان مکریان غربی قرار دارد.بر اساس آخرین سرشماری رسمی، جمعیت روستا حدود ۲۳۰۰ نفر بوده است؛ با این حال، روند ساختوساز و جابهجایی جمعیت در سالهای اخیر، ضرورت بررسی و بهروزرسانی تصویر جمعیتی روستا را بیش از گذشته نمایان کرده است.موقعیت جغرافیایی، نزدیکی به شهر مهاباد، سابقه و جایگاه روستا و همچنین برخورداری از امکانات بیشتر نسبت به برخی روستاهای اطراف، دریاس را به یکی از نقاط جذاب برای سکونت تبدیل کرده است.
چه کسانی به دریاس مهاجرت میکنند؟
جمعیت تازهوارد به دریاس را میتوان در دو گروه اصلی بررسی کرد.گروه نخست، خانوادههایی هستند که از شهر مهاباد به دریاس نقل مکان کردهاند.افزایش هزینه مسکن و تمایل به زندگی در محیطی آرامتر، از جمله دلایل این جابهجایی است.گروه دوم، خانوادههایی هستند که از روستاهای کوچکتر و کمامکانات اطراف به دریاس آمدهاند.برای این گروه، دریاس به دلیل جایگاه مرکز دهستان و برخورداری نسبی از خدمات و امکانات، گزینه مناسبتری برای سکونت محسوب میشود.بنابراین، دریاس در حال تجربه همزمان دو جریان جمعیتی است: مهاجرت از شهر و مهاجرت از روستاهای کوچکتر به یک روستای مرکزی و برخوردارتر.این مسئله، در کنار فرصتهای اقتصادی و اجتماعی، یک چالش جدی نیز ایجاد میکند:
آیا زیرساختهای موجود، توان پاسخگویی به جمعیت در حال رشد را دارند؟
زیرساختهایی که باید همگام با جمعیت رشد کنندمدارسافزایش جمعیت، بهطور مستقیم نیاز به ظرفیت آموزشی بیشتر را به همراه دارد.مدارس موجود در روستا باید از نظر ظرفیت کلاسها، فضای آموزشی و کیفیت خدمات، متناسب با رشد جمعیت دانشآموزی مورد ارزیابی قرار گیرند.اگر توسعه جمعیتی بدون توسعه همزمان زیرساختهای آموزشی ادامه پیدا کند، احتمال افزایش تراکم کلاسها و فشار بر امکانات موجود بیشتر خواهد شد.
خانه بهداشت؛ مسئلهای که نمیتوان به تعویق انداختیکی از مهمترین مسائل خدماتی دریاس، وضعیت خانه بهداشت روستاست.خانه بهداشت دریاس حدود دو سال است که در یک ساختمان استیجاری فعالیت میکند؛ شرایطی که ضرورت تعیین تکلیف و تأمین یک فضای مستقل و استاندارد را بیش از گذشته مطرح میکند.خانه بهداشت، محل ارائه بخشی از خدمات اولیه سلامت، مراقبتهای مادر و کودک، واکسیناسیون و پایش وضعیت سلامت جامعه روستایی است.
با توجه به افزایش جمعیت، تداوم فعالیت این مرکز در شرایط نامناسب میتواند در بلندمدت پاسخگوی نیازهای روستا نباشد.تأمین یک ساختمان مستقل، مناسب و استاندارد برای خانه بهداشت باید از جمله اولویتهای خدماتی دریاس باشد.نبود پارک و فضای سبز عمومیدریاس از کمبود جدی فضای سبز و امکانات عمومی تفریحی رنج میبرد.نبود یک پارک استاندارد صرفاً به معنای کمبود یک فضای تفریحی نیست؛ فضاهای عمومی مناسب، بخشی از زیرساخت اجتماعی هر جامعه محسوب میشوند.کودکان، نوجوانان، خانوادهها و سالمندان به چنین فضاهایی برای تفریح، تعامل اجتماعی و گذران اوقات فراغت نیاز دارند.
بنابراین، ایجاد پارک و فضای سبز عمومی در دریاس باید بهعنوان بخشی از برنامه ارتقای کیفیت زندگی ساکنان مورد توجه قرار گیرد.سایر زیرساختهاافزایش جمعیت، بهتدریج فشار بیشتری بر سایر زیرساختهای روستا نیز وارد خواهد کرد.معابر داخلی، روشنایی، جمعآوری و مدیریت پسماند، شبکه آب و برق و سایر خدمات عمومی باید متناسب با روند رشد جمعیت مورد ارزیابی قرار گیرند.تجربه بسیاری از مناطق نشان داده است که توسعه کالبدی بدون برنامهریزی همزمان برای زیرساختها، در نهایت میتواند به شکلگیری مشکلاتی منجر شود که حل آنها هزینه بیشتری خواهد داشت.
افزایش قیمت زمین؛ تهدیدی برای مزیت اقتصادی دریاس
همزمان با افزایش تقاضا برای سکونت، قیمت زمین و مسکن در دریاس نیز روند افزایشی پیدا کرده است.افزایش قیمت زمین از یک سو نشانه افزایش تقاضا و جذابیت سکونتی روستاست، اما از سوی دیگر میتواند به تهدیدی برای ادامه روند مهاجرت معکوس تبدیل شود.یکی از مهمترین دلایل انتخاب روستا توسط خانوادههای مهاجر، پایینتر بودن هزینه مسکن نسبت به شهر است.اگر افزایش قیمت زمین و مسکن در دریاس ادامه پیدا کند، این مزیت بهتدریج کاهش خواهد یافت.در چنین شرایطی، خانوادههای کمدرآمدی که به دلیل فشار اقتصادی قصد خروج از شهر را دارند، ممکن است دیگر توان خرید یا ساخت مسکن در روستا را نیز نداشته باشند.بنابراین، توسعه بازار مسکن روستایی باید همراه با برنامهریزی و نظارت باشد تا افزایش تقاضا در نهایت به حذف گروههای کمدرآمد از بازار مسکن منجر نشود.
مهاجرت معکوس؛ فرصت یا تهدید؟
مهاجرت معکوس را نمیتوان ذاتاً پدیدهای منفی دانست.افزایش جمعیت میتواند به رونق اقتصادی، افزایش فعالیت کسبوکارها، تقویت خدمات، افزایش ارزش اقتصادی منطقه و تثبیت جایگاه دریاس بهعنوان مرکز دهستان مکریان غربی کمک کند.اما مسئله اصلی، هماهنگی میان رشد جمعیت و توسعه زیرساختهاست.اگر جمعیت افزایش پیدا کند اما ظرفیت مدارس، خدمات بهداشتی، فضای سبز، معابر، شبکههای آب و برق و سایر خدمات عمومی متناسب با آن توسعه نیابد، مزیت مهاجرت معکوس میتواند به چالش تبدیل شود.
به بیان دیگر، مشکل اصلی مهاجرت معکوس نیست؛ مشکل زمانی آغاز میشود که رشد جمعیت از برنامهریزی برای توسعه عقب بزند.پیشنهادهایی برای مدیریت بهتر روند رشد دریاس با توجه به روند موجود، ضروری است دستگاههای مسئول در شهرستان مهاباد، پیش از آنکه مشکلات زیرساختی به بحران تبدیل شوند، برای مدیریت رشد جمعیتی دریاس و دیگر روستاهای در حال توسعه اقدام کنند.
۱. تعیین تکلیف فوری خانه بهداشتوضعیت استیجاری خانه بهداشت باید تعیین تکلیف شود و برای تأمین یک ساختمان مستقل، استاندارد و متناسب با نیازهای جمعیتی روستا اقدام شود.
۲. توسعه ظرفیت آموزشیظرفیت مدارس موجود باید بر اساس روند رشد جمعیت و تعداد دانشآموزان در سالهای آینده بررسی شود تا کمبود فضای آموزشی پیش از تبدیل شدن به مشکل جدی، مدیریت شود.
۳. ایجاد پارک و فضای سبز عمومیایجاد یک فضای عمومی مناسب برای کودکان، خانوادهها و سالمندان باید در برنامه توسعه روستا قرار گیرد.
۴. بازنگری و بهروزرسانی طرح هادیبا توجه به گسترش ساختوساز و افزایش جمعیت، طرح هادی روستا باید متناسب با شرایط جدید مورد بررسی و در صورت نیاز بازنگری قرار گیرد تا توسعه کالبدی روستا به شکل منظم و اصولی انجام شود.
۵. توجه به بازار زمین و مسکنافزایش قیمت زمین و مسکن باید مورد توجه مسئولان قرار گیرد تا رشد تقاضا به افزایش غیرمنطقی قیمتها و از دست رفتن مزیت اقتصادی روستا برای خانوارهای کمدرآمد منجر نشود.
۶. توزیع متوازن خدمات در روستاهای منطقهتمرکز جمعیت و امکانات در یک یا چند روستا میتواند در آینده مشکلات جدیدی ایجاد کند.بنابراین، لازم است در کنار توجه به دریاس، سایر روستاها و مناطق پیرامونی مهاباد نیز از نظر زیرساخت، خدمات و امکانات تقویت شوند تا جابهجایی جمعیت به شکل متوازنتری صورت گیرد.
جمعبندی
مهاجرت معکوس در شهرستان مهاباد را میتوان بخشی از تغییر الگوی سکونت و تصمیم خانوارها در مواجهه با شرایط اقتصادی و اجتماعی جدید دانست.
افزایش هزینه مسکن در شهر، تمایل به آرامش بیشتر، پیوندهای خانوادگی، بهبود دسترسی جادهای و توسعه ارتباطات، از جمله عواملی هستند که میتوانند این روند را تقویت کنند.در این میان، دریاس بهعنوان مرکز دهستان مکریان غربی، نمونهای قابل توجه است؛ روستایی که نهتنها از شهر مهاباد جمعیت جذب میکند، بلکه از روستاهای کوچکتر اطراف نیز پذیرای خانوارهای جدید است.این افزایش جمعیت، در صورت مدیریت صحیح، میتواند فرصتی برای توسعه و رونق بیشتر دریاس باشد.اما این فرصت تنها زمانی به نتیجه مطلوب خواهد رسید که توسعه زیرساختها همزمان با رشد جمعیت پیش برود.مدرسه، خانه بهداشت، پارک و فضای سبز، معابر، شبکه آب و برق، مدیریت پسماند و سایر خدمات عمومی، دیگر نمیتوانند صرفاً بر اساس جمعیت سالهای گذشته برنامهریزی شوند.
آینده دریاس و روستاهای مشابه، تا حد زیادی به این بستگی دارد که مسئولان تا چه اندازه بتوانند رشد جمعیت را پیشبینی و زیرساختهای مورد نیاز آن را پیش از ایجاد بحران فراهم کنند.اگر امروز برای نیازهای جمعیتی روستا برنامهریزی شود، مهاجرت معکوس میتواند فرصتی برای توسعه باشد؛ اما اگر توسعه زیرساختها از رشد جمعیت عقب بماند، همان مهاجرتی که میتوانست عامل رونق باشد، در آینده به یکی از عوامل ایجاد نارضایتی و کاهش کیفیت زندگی تبدیل خواهد شد.
نویسنده: فردین رضانیا،این گزارش بر پایه مشاهدات میدانی و تحلیل روندهای جمعیتی و اجتماعی در شهرستان مهاباد تهیه شده است
