سالهاست تاکسیرانی مهاباد روی یک عدد ثابت برای کرایه مسیرهای درونشهری پافشاری کرده است. این سیاست که در ظاهر ساده، روشن و بدون دردسر به نظر میرسد، در باطن تبدیل به گرهی کور در نظام حملونقل شهری مهاباد شده است
یک عدد ثابت، هرچند ممکن است در کوتاهمدت به نظر راهحلی کمهزینه برای مدیریت شهری بیاید، اما در عمل عدالت اجتماعی و اقتصادی را زیر سؤال برده و باعث شکلگیری نارضایتی هم در میان مسافران و هم در میان رانندگان شده است
یک سیاست ساده اما پرمسأله
مدل «کرایه ثابت» در ابتدا شاید راهی سریع برای حل اختلاف میان مسافر و راننده به نظر میرسید. همه میدانند که کرایه چقدر است، هیچ بحثی بر سر مبلغ شکل نمیگیرد و تاکسیرانی نیز از دردسرهای تعیین نرخهای متغیر رها میشود. اما مشکل از جایی آغاز میشود که این سادگی با واقعیات متنوع سفرهای شهری در تضاد کامل قرار میگیرد
مهاباد شهری است با حدود ۱۰ کیلومتر طول. در این شرایط، اگر فردی بخواهد تنها ۵۰۰ متر با تاکسی جابهجا شود، باید همان مبلغی را بپردازد که فرد دیگری برای طی کردن تمام طول شهر پرداخت میکند. نتیجه این وضعیت روشن است:
در مسافتهای کوتاه، مسافر احساس میکند مبلغی بسیار بیشتر از مسیر طیشده پرداخت کرده و این حس نارضایتی به مرور زمان اعتماد او به سیستم تاکسیرانی را تضعیف میکند
در مسافتهای طولانی، راننده مزد واقعی زحمتی را که کشیده دریافت نمیکند. او ناچار است با همان مبلغی که در مسیرهای کوتاه دریافت میکند، سوخت بیشتری مصرف کند، زمان طولانیتری در ترافیک بماند و استهلاک بیشتری به خودرو وارد کند
این یعنی در واقع یک سیاست ساده، هر دو طرف معادله را ناراضی کرده است
ظلم مضاعف؛ هم به مسافر، هم به راننده
مدل کرایه ثابت از دو جهت ناعادلانه است:
ظلم به مسافر: مسافری که فقط چند صد متر مسیر دارد، باید هزینهای بپردازد که هیچ تناسبی با خدمات دریافتشده ندارد. او در واقع پول مسافتی را میدهد که طی نکرده است
ظلم به راننده: رانندهای که مسیرهای طولانیتر را میپیماید، در ترافیک میماند و سوخت بیشتری مصرف میکند، در نهایت همان مبلغی را میگیرد که رانندهای در یک مسیر کوتاه و خلوت دریافت کرده است
این دوگانگی موجب شده است که هیچکدام از طرفین احساس رضایت نکنند. در درازمدت نیز، نارضایتی مسافران و رانندگان به کاهش اعتماد عمومی نسبت به تاکسیرانی و تضعیف جایگاه این نهاد در شهر میانجامد
نادیده گرفتن واقعیتهای شهری
این الگوی سنتی هیچ توجهی به پارامترهای واقعی سفر ندارد. در حالی که هر سفر شهری متأثر از دهها عامل مختلف است، کرایه ثابت همهچیز را در یک عدد خشک خلاصه میکند. عواملی که نادیده گرفته میشوند، عبارتاند از:
مسافت طیشده: ۵۰۰ متر با ۱۰ کیلومتر برابر گرفته میشود
میزان ترافیک مسیر: تفاوتی ندارد که راننده مسیر خلوت را طی کند یا در اوج شلوغی خیابانها بماند
ساعات پیک و غیرپیک: تفاوت زمانی میان نیمهشب خلوت و ظهر شلوغ هیچ جایگاهی در محاسبه ندارد
زمان انتظار راننده و مسافر: توقفهای طولانی در سر چهارراهها یا چراغ قرمزها دیده نمیشود
تعداد سرنشینان یا شرایط ویژه مسیر: هیچ انعطافی برای شرایط خاص وجود ندارد
این بیتوجهی به عوامل واقعی، نشاندهنده شکافی جدی میان سیستم مدیریت شهری و زندگی روزمره شهروندان است
تجربه شهرهای دیگر؛ راهکارهای نوین
بسیاری از شهرهای کشور و جهان سالهاست از مدل کرایه ثابت فاصله گرفتهاند و به سمت سیستمهای هوشمند و پویا حرکت کردهاند. در این سیستمها، کرایهها بر اساس سه محور اصلی تعیین میشود:
متر (مسافت طیشده): هر متر یا هر کیلومتر مسیر هزینه مشخصی دارد
زمان (مدت سفر): اگر سفر به دلیل ترافیک یا شرایط خاص طولانیتر شود، این زمان در محاسبه کرایه لحاظ میشود
شرایط ترافیک و ساعات پیک: در ساعات شلوغی و اوج ترافیک، کرایهها متناسب با فشار روی سیستم حملونقل تغییر میکنند
این مدلها نهتنها عدالت را برقرار میکنند، بلکه باعث افزایش رضایت مسافران، انگیزه بیشتر رانندگان و کاهش تنشهای روزمره میشوند
پیامدهای تداوم سیاست کرایه ثابت
اصرار بر ادامه سیاست کرایه ثابت در مهاباد، پیامدهای متعددی به همراه دارد:
افزایش نارضایتی عمومی و کاهش اعتماد به تاکسیرانی
کاهش انگیزه رانندگان و در نتیجه افت کیفیت خدمات
افزایش استفاده از خودروهای شخصی به دلیل بیاعتمادی به سیستم تاکسیرانی
افزایش ترافیک شهری و آلودگی هوا
تشدید شکاف اجتماعی میان شهروندان و مدیریت شهری
به بیان دیگر، یک سیاست ناکارآمد نهتنها مشکلی را حل نمیکند بلکه خود به منبع مشکلات جدید تبدیل میشود
زمان تغییر؛ ضرورت حرکت به سوی عدالت
امروز که فناوریهای نوین امکان محاسبه لحظهای مسافت و زمان را فراهم کردهاند، دیگر بهانهای برای چسبیدن به مدل سنتی باقی نمانده است. مهاباد نیازمند تحولی جدی در نظام تاکسیرانی است. این تحول باید مبتنی بر عدالت، شفافیت و فناوری باشد
تاکسیرانی اگر بهدنبال عدالت واقعی است، باید از «ثابت» بودن فاصله بگیرد و به سمت انعطافپذیری و هوشمندی حرکت کند
آینده شهری عادلانه، جایی است که هر مسافر به اندازه مسیر خود هزینه بپردازد و هر راننده به اندازه زحمتی که کشیده دستمزد بگیرد
کرایه ثابت تاکسیرانی مهاباد، بیش از آنکه مزیتی برای مدیریت باشد، به یک پاشنهآشیل جدی تبدیل شده است. این سیاست، عدالت اجتماعی را نقض میکند، نارضایتی ایجاد میکند و بهرهوری سیستم حملونقل عمومی را کاهش میدهد
راهکار روشن است: گذار از سیستم کرایه ثابت و حرکت به سمت مدلهای هوشمند و پویا که بر اساس متر، زمان و شرایط مسیر محاسبه میشوند. تنها در این صورت است که میتوان به عدالت، رضایت و پایداری در سیستم حملونقل شهری دست یافت
